- aff ⇒ af ⇒ affetmek, affı
- hiss ⇒ his ⇒ hissetmek, hissi
- zann ⇒ zan ⇒ zannetmek, zannı
- redd ⇒ ret ⇒ reddetmek, reddi
- şıkk ⇒ şık ⇒ şıkkı,
- zemm ⇒ zem ⇒ zemmetmek,
- hall ⇒ hal ⇒ halli, halletmek…
- fiat⇒ fiyat,
- faide⇒ fayda,
- zaif⇒ zayıf,
- repertuar⇒ repertuvar,
- lâboratuar⇒ lâboratuvar
- konservatuar⇒ konservatuvar,
- tual⇒ tuval,
- tualet⇒ tuvalet…
- Duayen, fail, faiz, fuar, fuaye, kuaför, lâik, puan, suare…
Türkçede ikiz ünsüz bulunmaz. Bu yüzden Arapçadan dilimize geçmiş olan ve sonunda ikiz ünsüz bulunduran kelimeler yalın durumunda kullanıldığında ünsüzlerden biri düşer.
- hakk⇒ hak,
- redd⇒ ret,
- hiss⇒ his,
- zann⇒ zan,
- zemm⇒ zem,
- hall⇒ hal,
- şıkk⇒ şık,
- afv⇒ af…
- çift, rast, serbest…
- Hastahane, pastahane, postahane, muayenehane, yazıhane, sarphane, dökümhane, yatakhane, yemekhane, dershane, eczahane…
» n ⇒ m değişimi görülen kelimeler:
Türkçe veya yabancı kelimelerde b’den önce gelen n sesi m’ye dönüşebilmektedir.
- saklanbaç⇒ saklambaç,
- dolanbaç⇒ dolambaç,
- anbar⇒ ambar,
- canbaz⇒ cambaz,
- anber⇒ amber,
- çeharşenbe⇒ çarşamba,
- pencşenbe⇒ perşembe,
- çenber⇒ çember,
- sünbül⇒ sümbül,
- penbe⇒ pembe,
- tenbel⇒ tembel,
- menba⇒ memba…
» i ⇒ ı dönüşümü görülen bazı Arapça kelimeler:
Bunlarda “k” sesi daima kalın okunur.
- inkılâp, inkıyat…
* “s”den sonra gelen “b”, “p”ye dönüşür.
- nispet, ispat, kispet, müspet, naspetmek, tespit, tespih…
- Makbul, ikbal, tatbik, teşbih…
- eçhel, içtihat, içtimaî, meçhul…
- mescit, tescil, teşci…
* Farsça “-dar” soneki bulunduran kelimelerde d, t’ye dönüşür.
emektar, minnettar, silâhtar, taraftar…
* Bazı Arapça kelimeler:
metfun, methal, methiye, tetkik…
* Bazı Arapça kelimelerde “d” korunmuştur:
- takdim, takdir (taktir farklı anlamdadır), takdis, tasdik, tekdir…
- Seyfettin, Necmettin, Hayrettin…
- Abdullah, Abdurrahman…
- Abdülkadir, Abdülkerim, Abdülaziz, Abdülhamit, Abdüsselâm…
Ek-fiilin çekimleri olan “iken, ile, ise” kelimeleri kendinden önceki kelimeden ayrı yazılır. Ama bunların bitişik yazılış şekilleri de vardır: -ken, -le, -se. Bitişik yazılırken araya kaynaştırma harfi de girebilir.
Ama bu eklerden sadece “-ken”, hiçbir zaman ünlü uyumlarına uymaz; her kelimeden sonra “iken” ya da “-ken” olarak yazılır.
- Alır iken ⇒ alırken,
- okulda iken⇒ okuldayken,
- gelenler ile⇒ gelenlerle,
- Ali ile⇒ Ali’yle,
- çanta ile⇒ çantayla
- olacak ise⇒ olacaksa,
- okumalı ise⇒ okumalıysa…
» -yor (şimdiki zaman eki): Sadece -yor şeklinde yazılır, ünlü uyumlarına aykırıdır.
geliyor, biliyor, istiyor, gizliyor…
» -ken (zarf-fiil eki): Ünlü uyumlarına aykırıdır. Sadece -ken şeklinde yazılır.
- alırken, koşarken, bakarken…
- sabahleyin, akşamleyin
- yeşilimtırak, mavimtırak, ekşimtırak…
- onunki, yukarıdaki, akşamki…
- meslektaş, ülküdaş…
- halamgil, dayımgil, baklagiller…
» Bazı Arapça kelimeler gırtlak ünsüzü taşıdıkları, Türkçede de bu özelliği anlaşılacak şekilde telâffuz edildiği için kesme işareti barındırırlar:
- “an’ane, an’anevî, bid’at, cür’et, cür’etkâr, cüz’î, iz’an, kat’î, kat’iyen, kat’iyet, kıt’a, kur’a, Kur’an, mel’un, mes’ul, mes’uliyet, mes’ut, meş’ale, sun’î, sür’at, şer’î, vak’a.”
- defa, defetmek, heyet, menetmek, mesele, neşe, neşet, sanat…
- cem ⇒ cem’i,
- cüz ⇒ cüz’ü,
- kat ⇒ kat’ı,
- men ⇒ men’i,
- nev ⇒ nev’i,
- tab ⇒ tab’ı…
- bayi⇒ bayii, cami⇒ camii veya camisi,
- mâni⇒ mânii veya mânisi,
- memba⇒ membaı,
- mısra⇒ mısraı,
- sanayi⇒ sanayii…
- bayiye, bayie; camiye; camie; membaya, membaa; mevzuya, mevzua, mısraya, mısraa…
- bayiyi, bayii; camiyi; camii; membayı, membaı; mevzuyu, mevzuu, mısrayı, mısraı…
- dava, mamur, mana, memur, resen, tamim, tecil, tediye, tehir, telif, tesir…
» Satır sonunda, yer kalmadığı için yarım kalan kelimelerin bölünmüş olduğunu, yani devamının altta olduğunu göstermek için satır sonunda kısa çizgi kullanılır:
- … O zaman gördü ki, küçük çocuk, memleketlisi, minimini yavru ağlıyor. Ses-
sizce, titreye titreye ağlıyor.
- ………………………………………… ba-
şöğretmen Atatürk ……………… il-
kokuldayken …………..Karaosma-
noğlu’nun……………………
- ……………………………………………..a-
rabayla ………………………………….u-
çurtmamızın …………………….cami-
i ……………………………………….niha-
î………………………………..
- ……………………………………………ara-
bayla ……………………………….uçurt-
mamızın ……………………………….ca-
mii …………………………………………ni-
haî………………………………
- ……………………….. Geçen yıl Ankara’
daki akrabalarımıza …………….1996′
da …………………………..
- ………………………………………………meş’-
aleyi değil ……….meş’a-
leyi olacak ………… kur’-
dan değil …………..kur’a-
dan. olacak
- ………………………………… önünde kitap
da yoktu ………………………….. gördüm
ki söylüyorum ………………… geçen yıl
mı kazanmış?
21. Alıntı Kelimelerin Yazımının Dilimize Uyarlanması-Uyarlanmaması
1- Dilimize mal olmuş yabancı kelimeler Türkçede söylendiği gibi yazılır.
- kulüp, kent, kamu, duvar, merdiven, çamaşır, pencere, kitap, iskele, banka, sigorta, sandalye…
- beysbol, blender, funya, çikolata, entelektüel, firkateyn, fosseptik, kampus, master, mönü…
- emr>emir, keşf>keşif, azl>azil, nakl>nakil, hükm>hüküm, bahs>bahis, fikr>fikir, nutk>nutuk, sabr>sabır, şahs>şahıs, şehr>şehir, ilm>ilim, zehr>zehir.
- emir>emretmek, keşif>keşfi, azil>azli, nakil>nakledilmek, hüküm>hükmü, bahis>bahsimiz, fikir>fikrin, nutuk>nutku, sabır>sabretmek, şahıs>şahsı, şehir>şehrim, ilim>ilminiz, zehir>zehri, zikir>zikreylemek
- alafranga, apartman, biyografi, elektrik, gangster, orkestra, telgraf…
- gram, gramer, grup, kral, kredi, kritik, plân, pratik, problem, program, proje, prova, psikoloji, slogan, spor, stil, stüdyo, trafik, tren…
film, aks, form, lüks, modern, natürmort, risk, slayt, teyp…
- iskarpin, iskele, istasyon, iskelet, istatistik, kulüp…
- alelhusus, alelâcele, bîçare, bilâistisna, bilvesile, bîvefa, ilelebet, lâdinî, lâkayt, naçar, namağlûp, namevsut, namüsait, namütenahi,
- Panislâmizm, Panturanizm, Pantürkizm,
- reorganizasyon, sürrealizm, realizm, romantizm…
- otobiyografi, telekart, telekonferans, bankamatik…
- lig, org, morg, biyografi, dogma, magma, monografi, paragraf, program, arkeolog, demagog, diyalog, jeolog, katalog, monolog, psikolog, Türkolog, ürolog…
8- Ödünçlemeler (dilimize mal olmamış kelimeler) özgün imlâları ile yazılır:
- by-pass, center, centrum, check-up, fuel-oil, pipeline, pizza, spaghetti…
- andante (müzik), cuprum (kimya), deseptyl (eczacılık), quercus, terminus technicus (teknik terim).
- Veni, vidi, vici (Geldim, gördüm, yendim.);
- conditio sine qua non (Olmazsa olmaz.);
- eppur si muove (Dünya her şeye rağmen dönüyor.);
- to be or not to be (olmak veya olmamak);
- l’art pour l’art (Sanat sanat içindir.);
- l’Etat c’est moi (Devlet benim.);
- traduttore traditore (Çevirmen haindir.);
- persona non grata (istenmeyen kişi).
- Mesele falan değildi öyle,
To be or not to be kendisi için;
Bir akşam uyudu;
Uyanmayıverdi. (Orhan Veli Kanık)
a. Arapça ve Farsça özel adların yazımı
1- Türkler tarafından kullanılan kişi adları Türkçedeki söylenişine göre yazılır:
- Ahmet, Bedrettin, Fuat, Mehmet, Necmettin, Ömer, Rıza, Saadettin
- Ahmed, Bedreddin, Fuad, Muhammed, Necmeddin, Saadeddin …
- Cezayir, Fas, Filistin, Mısır, Suudi Arabistan, Bağdat, Cidde, Halep, İsfahan, İskenderiye, Medine, Mekke, Şam, Şiraz
Yabancı özel adlardan türemiş akım adlarıyla dilimizde eskiden beri Türkçe biçimiyle kullanılan kişi ve yer adları Türkçe söyleyişe göre yazılır. Bunların dışındaki yabancı özel adlar özgün imlâlarıyla yazılır. Bu kelimelerdeki özel karakterler ve işaretler de mümkün olduğunca (baskı sırasında bulunabiliyorsa) korunur:
- Napolyon, Şarlken, Atina, Brüksel, Cenevre, Londra, Marsilya, Münih, Paris, Roma, Selânik, Venedik, Viyana, Hollânda…
- Alain, Beethoven, Byron, Shakespeare, Nice, New York, Rio de Janerio, Molière…
- Marksist, Dekartçılık, Kartezyenizm…
- realist, realizm, romantizm, dadaizm, fütürizm vb.
Yunanca isimler, Yunan harflerinin Lâtin alfabesindeki karşılıkları kullanılarak yazılır:
- Homeros, Herodotos, Sokrates, Aristoteles, Platon, Papandreu…
- Herodot, Sokrat, Aristo, Eflâtun, Pisagor, Öklid
Rusça isimler, Rus harflerinin Lâtin alfabesindeki karşılıkları kullanılarak yazılır:
- Çaykovski, Gogol, Puşkin, Tolstoy, Petersburg
Rusçadan alınan bazı kelimelerin yazımı:
- Enisei⇒Yenisey
- Dostoevskiy⇒Dostoyevski
- Çexov⇒Çehov
Çince ve Japonca adlar, Türkçede yerleşmiş biçimlerine göre yazılır. Kişi isimlerinde tire kullanılır:
- Pekin, Şanghay, Tokyo, Hiroşima, Osaka, Sun Yat-sen, Lin Yu-tang…
Türk devlet ve topluluklarına ait isimler, ünlüler bakımından Türkiye Türkçesine, ünsüzler bakımından ilgili Türk toplumundaki kullanıma göre yazılır:
- Azerbaycan, Özbekistan, Taşkent, Semerkant, Bakû…
- İslâm Kerimov, Nebi Hazri, Saparmurad Niyazov, Gasım Gasımzade…
- Cengiz Aytmatov…
- Baxtiyar ⇒ Bahtiyar,
- Baykoñur ⇒ Baykonur…