Ahlaklı insan deyince ne anlıyorsunuz?
Ahlak kelimesi, Arapça “hulk” kelimesinin çoğuludur. Hulk; tabiat, mizaç, huy ve karakter
gibi anlamlara gelir. Kur’an-ı Kerim’de ahlak kelimesi biri âdet, diğeri de ahlak manasında
olmak üzere iki yerde geçmektedir.1
Arapçada insanın dış yapısı için “halk”, iç veya mane-
vi yapısı için “hulk” kelimesi kullanılır. Kavram olarak ahlak ise insanın iyi veya kötü olarak
vasıflandırılmasına yol açan manevi nitelikleri, huyları ve bunların etkisiyle ortaya konan
iradeli davranışlarının bütünüdür.2
Ahlak, insanda yerleşmiş bulunan bir karakter yapısına işaret etmektedir. İnsanın düşünce
ve eylemlerini büyük çapta şekillendiren ahlak insanın sahip olduğu karakter yapısıdır.
Ahlak kurallarının bir kısmı çoğu insan tarafından evrensel doğrular olarak kabul görmüş-
tür. Bazı ahlaki kurallar ise toplumların kendi inanç, gelenek ve anlayışına göre şekillen-
miştir. Yalan söylemek, tüm insanlık tarafından kötü davranış olarak kabul edildiği için
evrensel ahlaka bir örnektir.
Varlıklar içerisinde ahlaken değerlendirme-
ye tabi olan, insandan başka bir varlık yok-
tur. İnsanın akıl sahibi olması, hür olması,
bir arada yaşama mecburiyetinde olması
gibi durumlar insanın yapıp ettiklerinin ah-
laki ölçülere göre değerlendirmesine sebep
olur.
Ahlak, din ve hukuk gibi disiplinler, yaptık-
ları düzenlemelerle insan hürriyetinin sınır-
larını belirlerler. “Ayıp”, “günah” ve “yasak” kavramları, bir anlamda insan hürriyetinin
dini, ahlaki ve hukuki normlara göre düzenlenmesine zemin hazırlar. Ahlak, din ve huku-
kun düzenlemeleri sayesinde, insanların bir arada huzur içinde yaşamaları mümkün olur.
1 bk. Şuarâ suresi, 137. ayet; Kalem suresi, 4. ayet.
2 Mustafa Çağrıcı, İslam Düşüncesinde Ahlak, s. 4-7; Mustafa Çağrıcı, “Ahlak”, TDV İslam Ansiklopedisi,
İnsan, aklı ile istek ve iştah güdülerinin tatmini için sayısız yollar bulabilir. Bu sistemin
oluşumunda hak, hukuk, utanma, günah, merhamet gibi duygular başrolü oynar. Utanma
duygusu, ahlakın vicdanlara yerleşmesinde önemli bir işlev görür. Değerler sistemi aklın
olumlu yolda kullanılmasını sağlayan önemli etkenlerden birisidir.
Utanma duygusunu kaybeden insanda, güzel ahlaka karşı duyarsızlık baş gösterir. Hz. Pey-
gamberin; “Utanmıyorsan dilediğini yap!’’3
anlamındaki hadis-i şerifi bu bakımdan son
derece anlamlıdır.
İslam ahlakının gayesini Hz. Peygamber;
“Ben güzel ahlakı (huyları) tamamlamak
için gönderildim.’’4
şeklinde açıklamıştır.
İslam bilginlerinden İmam Gazzâli, ahlak il-
mini “ruhi tıb ilmi” şeklinde tanımlamış ay-
rıca bu konuda şöyle demiştir: “Allah, insa-
nın bedenini ölçülü yarattığı halde ahlakını geliştirmeyi onun kendi çabasına bırakmıştır.”5
İslam ahlakı, “Neyi yapmalıyız?” sorusunun cevabını araştırır. İyi ve kötü hakkında bilgi
verir. Uymak zorunda olduğumuz kuralları ve sorumlulukları tanıtır. Böylece ahlaki olarak
mükemmel bir insan meydana getirmeyi gaye edinir.6
Ahlak kelimesi, Arapça “hulk” kelimesinin çoğuludur. Hulk; tabiat, mizaç, huy ve karakter
gibi anlamlara gelir. Kur’an-ı Kerim’de ahlak kelimesi biri âdet, diğeri de ahlak manasında
olmak üzere iki yerde geçmektedir.1
Arapçada insanın dış yapısı için “halk”, iç veya mane-
vi yapısı için “hulk” kelimesi kullanılır. Kavram olarak ahlak ise insanın iyi veya kötü olarak
vasıflandırılmasına yol açan manevi nitelikleri, huyları ve bunların etkisiyle ortaya konan
iradeli davranışlarının bütünüdür.2
Ahlak, insanda yerleşmiş bulunan bir karakter yapısına işaret etmektedir. İnsanın düşünce
ve eylemlerini büyük çapta şekillendiren ahlak insanın sahip olduğu karakter yapısıdır.
Ahlak kurallarının bir kısmı çoğu insan tarafından evrensel doğrular olarak kabul görmüş-
tür. Bazı ahlaki kurallar ise toplumların kendi inanç, gelenek ve anlayışına göre şekillen-
miştir. Yalan söylemek, tüm insanlık tarafından kötü davranış olarak kabul edildiği için
evrensel ahlaka bir örnektir.
Varlıklar içerisinde ahlaken değerlendirme-
ye tabi olan, insandan başka bir varlık yok-
tur. İnsanın akıl sahibi olması, hür olması,
bir arada yaşama mecburiyetinde olması
gibi durumlar insanın yapıp ettiklerinin ah-
laki ölçülere göre değerlendirmesine sebep
olur.
Ahlak, din ve hukuk gibi disiplinler, yaptık-
ları düzenlemelerle insan hürriyetinin sınır-
larını belirlerler. “Ayıp”, “günah” ve “yasak” kavramları, bir anlamda insan hürriyetinin
dini, ahlaki ve hukuki normlara göre düzenlenmesine zemin hazırlar. Ahlak, din ve huku-
kun düzenlemeleri sayesinde, insanların bir arada huzur içinde yaşamaları mümkün olur.
1 bk. Şuarâ suresi, 137. ayet; Kalem suresi, 4. ayet.
2 Mustafa Çağrıcı, İslam Düşüncesinde Ahlak, s. 4-7; Mustafa Çağrıcı, “Ahlak”, TDV İslam Ansiklopedisi,
İnsan, aklı ile istek ve iştah güdülerinin tatmini için sayısız yollar bulabilir. Bu sistemin
oluşumunda hak, hukuk, utanma, günah, merhamet gibi duygular başrolü oynar. Utanma
duygusu, ahlakın vicdanlara yerleşmesinde önemli bir işlev görür. Değerler sistemi aklın
olumlu yolda kullanılmasını sağlayan önemli etkenlerden birisidir.
Utanma duygusunu kaybeden insanda, güzel ahlaka karşı duyarsızlık baş gösterir. Hz. Pey-
gamberin; “Utanmıyorsan dilediğini yap!’’3
anlamındaki hadis-i şerifi bu bakımdan son
derece anlamlıdır.
İslam ahlakının gayesini Hz. Peygamber;
“Ben güzel ahlakı (huyları) tamamlamak
için gönderildim.’’4
şeklinde açıklamıştır.
İslam bilginlerinden İmam Gazzâli, ahlak il-
mini “ruhi tıb ilmi” şeklinde tanımlamış ay-
rıca bu konuda şöyle demiştir: “Allah, insa-
nın bedenini ölçülü yarattığı halde ahlakını geliştirmeyi onun kendi çabasına bırakmıştır.”5
İslam ahlakı, “Neyi yapmalıyız?” sorusunun cevabını araştırır. İyi ve kötü hakkında bilgi
verir. Uymak zorunda olduğumuz kuralları ve sorumlulukları tanıtır. Böylece ahlaki olarak
mükemmel bir insan meydana getirmeyi gaye edinir.6