İmlâ (Yazım) Kuralları

[mervetufan]

Yazıda doğabilecek karışıklıkların önüne geçmek, yanlış okumayı önlemek, okumayı ve anlamayı kolaylaştırmak, herkesin aynı şekilde yazıp okumasını sağlamak için belirlenmiş olan kurallara imlâ (yazım) kuralları denir.

Bu kurallardan birçoğu aslında anlama ve telâffuza bağlıdır.

Anlam ve telâffuz; akla, mantığa, geleneğe, çoğunluğa vb.ne uyduğu takdirde -zaten yazıldığı gibi okunan ve okunduğu gibi yazılan bir dil olan- Türkçenin imlâsı kolayca halledilecektir.

İÇERİK:

1. Büyük Harflerin Kullanımı
2. Kısaltmaların Yazımı
3. Ek-Fiilin Yazımı
4. ile Edatının (Hem edat, hem bağlaç)Yazımı
5. mi Soru Ekinin Yazımı
6. dE Bağlacının ve -dE Hâl Ekinin Yazımı
7. ki Bağlacının, -ki İlgi Zamirinin ve -ki Yapım Ekinin Yazımı
8. Birleşik Kelimelerin Yazımı
9. İkilemelerin Yazımı
10. Sayıların Yazımı
11. Tarihlerin Yazımı
12. Pekiştirmeli Kelimelerin Yazımı
13. Düzeltme İşaretinin Kullanımı
14. İki Şekilde Yazılabilen Kelimeler
15. Yabancı Kelimelerde Büyük “i”nin Yazımı
16. Ses Değişikliği Görülen Bazı Kelimelerin Yazımı
17. Hem Ayrı Hem Bitişik Yazılabilen Ekler
18. Ünlü Uyumlarına Aykırı Olan Eklerin Yazımı
19. Alıntı Kelimelerde Kesme İşaretinin Kullanılması Kullanılmaması
20. Satır Sonunda Kelimelerin Bölünmesi
21. Alıntı Kelimelerin Yazımının Dilimize Uyarlanması
22. Yabancı Özel Adların Yazımı
23. Diğer Türklere Ait İsimlerin Yazımı
24. İmla (Yazım) Kılavuzu

1. BÜYÜK VE KÜÇÜK HARFLERİN YAZIMI

Alfabemizde (Lâtin alfabesi) her harfin bir büyük, bir de küçük şekli vardır. Yazıda yaygın olarak küçük harf kullanılır. Ancak belirli yerlerde büyük harf kullanılmalıdır.

Büyük harfle küçük harf arasında okunuş olarak fark olmasa da yazılış olarak büyük farklar vardır.

Büyük ve küçük harflerin kullanımı ile ilgili kurallar şunlardır:

» Her cümlenin ilk kelimesi büyük harfle başlar. Büyük harfle başlamayan bir kelime dizisi, öncesi yazılmamış ya da silinmiş bir cümle zannedilebilir.

• “Bir gün, istiklâl ve cumhuriyeti müdafaa mecburiyetine düşersen, vazifeye atılmak için, içinde bulunacağın vaziyetin imkân ve şeraitini düşünmeyeceksin!”
• “Ömür, yarınlara bağlanan ümitlerle geçip gitmekte, gafilcesine kavgalarla, gürültülerle, didinmelerle tükenip durmadadır. Sen aklını başına al da, ömrünü, şu içinde bulunduğun bugün say.” (Mevlâna)

» Noktayla, iki noktayla, üç noktayla, soru ve ünlem işaretleriyle biten cümlelerden sonra gelen cümleler büyük harfle başlar.

* Ah, bilsen biz senin ıstırabını ne iyi anlıyoruz! Biz ki her şeyi görür ve anlarız. Düşün, bir elbiseyle bir vücut arasındaki esrarlı rabıtayı düşün. O elbise ki terzinin elinden vücudun basit hendesesine göre yapılmış mânasız bir kalıp hâlinde çıkar ve sonra bir vücuda yapışıp onun bütün hareketleriyle yaşamaya başlayınca ne hâle gelir, düşün! Başlangıçta hiçbir şey ifade etmeyen elbiseler atılacağı güne kadar vücudun her hareketini saniyesi saniyesine kaydeden korkunç bir hâfızadır. Birçok oturuş şekillerinin kabarttığı diz kapaklarımızı düşün! Her duygunun hususi bir biçim verdiği omuzlarımızı düşün! Kambur vaziyetlerinde nasıl arkaya toplandığımızı, bütün mafsal yerlerinde nasıl halkalaştığımızı düşün! Vücudun sonsuz hareketleri içinde bize düşmeyen pay hangisidir? Bunların içinde sefaletlerin, açlıkların, ihtirasların, cinayetlerin, coşkunlukların, kahkahaların alnımıza çizdiği hep hususî bir çizgi vardır. İnsanlar sanırlar ki, bizim üstümüzdeki her çizgi, her intiba, bir diğer çizgi veya intiba ile silinir, hepsi birbirine karışır, manasız bir halita olur ve sonunda biz eskimiş bulunuruz. Eskiriz, fakat insanlardan evvel eskidiğimiz için onlardan daha ince ve hassas olan biz, bütün çizgiler ve intibalarımızı hep birbirinin içinde saklarız. Bu böyle bir halitadır ki, bunun düğümünü ele geçirebilen göz onu çözdükçe, doğumumuzdan ölümümüze kadar bütün hayatımızı, zamanın atomları içinde sıkıştırır ve bu korkunç, ah, bu korkunç hafıza küpü içinde, mazinin, birbirinin üstünden akan küçük yılanlar hâlinde nasıl kaynaştığını görür. Fakat o göz kimde vardır? Kimsede… Yalnız bizde… Biz, ki her şeyi görür ve anlarız, seni görüyor ve anlıyoruz… Bize artık hikâyeni anlatma!… Ne lüzum var? Biz onu biliyoruz. Ben sana kendi hikâyemi ne diye anlatayım? Sen de onu bilirsin. Beni bir ölünün üstünden çıkardılar. Burada satın alacak adam bekliyorum. Öbürü tıpkı benim gibi, bugün bir ölünün üstünden çıkmadıysa yarın ikinci gün veya üçüncü gün çıkacak. Düşün, düşün, biz insanlardan evvel eskidiğimiz hâlde kaç insan eskitiyoruz? Bizim ıstırabımızı düşün! Biz vücutsuz kalan bir elbise miyiz, yoksa elbisesiz kalmış bir ıstırabın vücudu mu? (Necip Fazıl, Eski Elbiselerin Hafızası)

* Orhun Kitabesi’nde Türk hakanı şöyle diyor: Türk Tanrısı, Türk milleti yok olmasın diye atalarımı gönderdi ve beni gönderdi. Ben hakan olunca gündüz oturmadım, gece uyumadım. (Ziya Gökalp, Türkçülüğün Esasları)

» Bu işaretler asıl cümlenin içinde, yani iç cümlede ise sonraki kelime büyük harfle başlamaz:

• “Durun!” diye bağırdı annem.
• Bu kez çocuk, “Bu peri midir, melek mi?” diye düşünerek, öğretmene hayranlıkla baktı.

» İki noktadan sonra cümle gelmiyorsa, örnekler sıralanıyorsa bunlar büyük harfle başlamaz:

• Bazı mastarlar kalıcı nesne adı olmuşlardır: yemek, çakmak, dolma, dondurma, kavurma, buluş…

» Örneklerle başlayan cümleler de büyük harfle başlar:

• Bilgisayar, sinema, tiyatro, internet, fotoğraf gibi hobiler, pahalılık yüzünden lüks gibi görülmektedir.

» Cümle içerisinde başkasından aktarılan ve tırnak içinde verilen cümleler de büyük harfle başlar:

• Atatürk gençliğe seslenirken ilk önce “Ey Türk gençliği! Birinci vazifen, Türk istiklâlini, Türk cumhuriyetini, ilelebet, muhafaza ve müdafaa etmektir.” demektedir.

» Tırnak içinde verilen söz tam bir cümle değilse veya cümlenin baş kısmı verilmemişse büyük harfle başlamaz.

Nabi’nin “……… var içinde” redifli gazeli açıklanacak.
» İki kısa çizgi veya iki virgül arasında verilen ara sözler, ara cümleler, açıklama cümleleri büyük harfle başlamaz.

• Bu konuda kararlı olduktan sonra -geç karar vermiş olsan da- başarıya ulaşırsın.
• Başımın ağrısı yazları -sıcaklardan olmalı- daha da artar.
• Kalıcı konutları bu yıl sonuna kadar -geçen seneki lâf- yetiştireceklermiş.
• Çıkmamız gereken uygar milletler seviyesini -ki bu seviyeye hâlâ çok uzağız- Mustafa Kemal hedef olarak göstermişti bize.
• Bu işi 2010 sonuna kadar bitireceklerini -inanılacak gibi değil- söylüyorlar.
• Bu adam, seni temin ederim, sahtekârın biridir.
• Cihan yıkılsa, emin ol, bu cephe sarsılmaz.

» Rakamla başlayan cümlelerde rakamdan sonra gelen kelime büyük harfle başlamaz.

• 1998 yılında ortaokulu bitirdim.

» Şiirde her mısra (birkaç mısra bir cümle oluştursa da) büyük harfle başlar. Küçük harfle başlatılmış bir mısraın ilk kelimesi veya kelimeleri silinmiş veya yazılmamış zannedilebilir. Günümüz şiir kitaplarında bu kurala çoğunlukla uyulmamaktadır:

• …
  Bir de baharlar bilirim,
  Apartman odalarında büyüyen çocukların bilmediği bilemeyeceği.
  Anadolu bozkırlarında
  İstanbul’dan çıkıp, Diyarbekir’e doğru, tekerleri
  Yamalı asfaltları bir ağustos susuzluğuyla içen
  Cesur otobüs pencerelerinden
  Bilinçsiz bas kaymasıyla görülen
  Evrensen kadınların iki büklüm çapa yaptıkları tarla kenarlarında
  Çıplak ayakları yumuşak topraklara batmış ırgat çocuklarının
  Bir ellerinde bayat bir ekmeği kemirirken
  Diğer ellerinde sarkan yemyeşil bir soğanla gelen.

ÖZEL İSİMLER

♦ Bütün özel isimler (özel ismi oluşturan her kelime ve onları niteleyen, tanıtan unvanlar) büyük harfle başlar. Büyük harfle başlamazsa cins ismi zannedilebilirler:

» Kişi adları ve soyadları, takma adlar, kişi adlarından önce ve sonra gelen saygı sözleri, unvanlar ve meslek adları, tarihî kişilerin adlarından önce gelen unvan ve lâkaplar büyük harfle başlar:

• Ali, Meltem, Mehmet, Meral, Yasemin, Uğur, Ahmet…
• Binbaşı Ömer, Doktor Kenan, Mütercim Asım, Ankaralı Âşık Ömer…
• Mustafa Kemal Atatürk, Mehmet Akif Ersoy, Nazım Hikmet Ran, Yavuz Bülent Bakiler, Kâmuran İnan, Victor Hugo, Halil Cibran…
• Nedim, Fuzulî, Bakî, Muhibbî (Kanuni), Demirtaş (Ziya Gökalp), Tarhan (Ömer Seyfettin), Aka Gündüz (Hüseyin Avni, Eniz Avni), Kirpi (Refik Halit), Deli Ozan (Faruk Nafiz), Halide Salih (Halide Edip), Server Bedi (Peyami Safa), İrfan Kudret (Cahit Sıtkı), Mehmet Ali Sel (Orhan Veli)…
• Sayın Kenan Evren, Cumhurbaşkanı Ahmet Necdet Sezer, Hamdi Bey, Mustafa Efendi, Zeynep Hanım, Bay Ali Çiçekçi, Prof. Dr. Mehmet Kaplan, Doktor Behçet Uz, Mareşal Fevzi Çakmak, Yüzbaşı Cengiz Topel…
• Fatih Sultan Mehmet, Mimar Sinan, Yavuz Sultan Selim, Genç Osman, Deli İbrahim, Avcı Mehmet, Nişancı Mehmet Paşa, Aslan Yürekli Richard, Deli Petro…

» Akrabalık adları bildiren kelimeler büyük harfle başlamaz; ancak akrabalık kelimeleri başta gelirse büyük harfle başlar.

• Fahriye abla, Ayşe teyze, Numan amca…
• Nene Hatun, Baba Gündüz, Dayı Kemal…

» Resmî yazılarda saygı bildiren sözlerden sonra gelen makam mevki, unvan bildiren kelimeler büyük harfle başlar:

• Sayın Bakan, Sayın Başkan, Sayın Profesör, Sayın Vali…

» Kurum, kuruluş, kurul, müessese, makam, üniversite isimleri:

• Türkiye Büyük Millet Meclisi, Mamak Anadolu Lisesi, Yeşilay Derneği, Türk Dil Kurumu, Ege Üniversitesi, Kars Valiliği, Mamak İlçe Millî Eğitim Müdürlüğü, Bakanlar Kurulu, Emek İnşaat, Millî Kütüphane, Türk Ocağı…

» Kurum, merkez, bakanlık, üniversite, fakülte, bölüm vb. ifade eden kelimelerden herhangi biriyle belli ve özel bir kurum, kuruluş vb. kastedildiği zaman bu kelime büyük harfle başlatılabilir:

• Bu yıl Meclis yine çok çalıştı.
• Son yıllarda Bakanlık, destek faaliyetlerini daha da artırdı.

» Millet, kavim, boy, oymak, din, mezhep isimleri ve bunlara mensup olanlara verilen isimler:

• Türk, Türkler, Yunan, İngiliz, Çeçen, Ruslar, Alman, Arap…
• Oğuz, Kazak, Tatar, Özbek, Tacik…
• Müslüman, Musevî, Hıristiyan…
• Müslümanlık, İslâm, Musevîlik, Hıristiyanlık…
• Şiilik, Budizm, Malikîlik, Hanefîlik…
• Hanefî, Şafiî, Alevî, Budist, Katolik…

» Din ve mitoloji kavramlarını karşılayan özel adlar büyük harfle başlar. Bazı dinî kavramlar küçük harfle başlar. Tanrı kelimesi özel isim olarak kullanılmıyorsa küçük harfle başlar:

• Allah, Tanrı, Cebrail, Zeus, Kibele…
• cennet, cehennem, uçmak, tamu, sırat köprüsü…
• Eski Yunan tanrıları…

» Dil ve lehçe isimleri:

• Türkçe, Farsça, Fransızca, Macarca, Fince, Tibetçe, Kırgızca, Özbekçe, Tatarca, Oğuzca…

» İl, İlçe, Semt, mahalle, cadde, bulvar, sokak, pasaj, çarşı, park isimleri (bunlarda geçen tüm kelimeler) büyük harfle başlar:

• Sivas, Ankara, İstanbul, Mamak, Yenişehir, Şirinevler, Atatürk Bulvarı, İvedik Caddesi, Gönül Sokak, Mısır Pasajı, Kuyumcular Çarşısı, Güvenpark, Altınpark, Kuğulu Park…

» Saray, köşk, han, kale, köprü, anıt vb yapı adlarına ait bütün kelimeler büyük harfle başlar:

• Topkapı Sarayı, Çankaya Köşkü, Ankara Kalesi, Galata Köprüsü, Atakule…

» Devlet, ülke ve bölge isimleri:

• Türkiye, Türkiye Cumhuriyeti, Amerika Birleşik Devletleri, Afganistan, İran, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti…
• Batı Almanya, Batı Trakya, Güney Yemen, Doğu Avrupa, Doğu Anadolu Bölgesi, İç Anadolu (Bölgesi), Ege, Marmara…

——

Yön Adlarının İmlası

» Yön bildiren kelimeler bir bölge veya ülke adından önce gelirse büyük, sonra gelirse küçük yazılır.

• Geçen yaz Kuzey Kıbrıs’a tatile gittik.
• Kıbrıs’ın kuzeyine tatile gittik.
• Doğu Anadolu’nun coğrafyası…
• Anadolu’nun doğusundaki dağlar.

» Arayönler bitişik yazılır:

• güneybatı, güneydoğu, kuzeybatı, kuzeydoğu.

» Yön adları, yön anlamını koruyunca, küçük harfle başlatılır:

• Bu akşam kuzeye değil, güneye doğru yürüdük.
• Rüzgâr, kuzeydoğudan esecek.

» Ad aktarması (mecaz-ı mürsel) biçiminde kullanılan yön adları büyük harfle başlatılır; özel ad işlemi görür.

• Edebiyatımız, Tanzimat’la Doğu’dan Batı’ya yönelir.
• Biliyoruz ki, Batı, bize birçok konuda ikircikli davranıyor.

———

» Kıta isimleri:

• Avrasya, Asya, Avrupa, Afrika, Amerika, Antarktika, Arktika, Avustralya.

» Deniz, okyanus, göl, akar su, boğaz, geçit isimleri:

• Akdeniz, Karadeniz, Manş Denizi, Büyük Okyanus, Atlas Okyanusu
  Van Gölü, Hazar Denizi, Beyşehir Gölü, Kızılırmak, Yeşilırmak, Sakarya, Seyhan, Fırat, Nil, İstanbul Boğazı, Panama Geçidi, Süveyş Kanalı …

» Dağ, tepe, ova, yayla isimleri:

• Elmadağ, Uludağ, Ağrı Dağı, Erciyes (dağı), Everest Tepesi, Çukurova, Konya Ovası…

Dikkat!
“Çanakkale Boğazı, Gülek Geçidi, Haymana Ovası, Konya Ovası, Van Gölü, Ağrı Dağı” gibi her iki harfi de büyük yazılan özel isimlere dikkat edilirse, birinci kelimenin zaten il olarak mevcut olduğu; ikinci kelime eklenince oluşan ismin o ile ait ama yeni ve özel bir varlığı karşıladığı görülür. Yani iki kelime birden kastedilen varlığa aittir. Meselâ Çanakkale Boğazı sadece Çanakkale kelimesiyle ifade edilemez.

Hâlbuki Hürriyet gazetesi, Marmara denizi, Altay dağları, Nil nehri, Ankara şehri, Fırat nehri, Erciyes dağı gibi örneklerde birinci kelime büyük, ikinci kelime de küçük harfle başlamaktadır. Bunun sebebi bu kelimelere eklenen ikinci kelimelerle yeni bir özel isim oluşturulmuş olmamasıdır. Hürriyet zaten bir gazete adı; Nil zaten bir nehir adı; Ankara zaten bir şehir adı; Erciyes zaten bir dağ adıdır. Erciyes dağı, Erciyes kelimesi ile de ifade edilir.

» Gezegen ve yıldız adları büyük harfle başlar. Ancak dünya, güneş ve ay kelimeleri terim olarak (astronomi ve coğrafya terimi) kullanılıyorsa özel isim olduğu için büyük; diğer anlamlarında (gerçek, mecaz, yan, eş, deyim vb.) kullanılıyorsa cins ismi olduğu için küçük harfle başlar:

• Merih, Mars, Jüpiter, Venüs, Küçükayı, Halley…
• Ay’ın yakından çekilmiş fotoğrafları insanlığı pek şaşırtmıştı.
• Yazın Güneş ışınları Dünya’ya dik olarak gelir.
• Türkiye’nin birçok yerinde insanlar Güneş tutulmasını seyretti.
• Sabahtan beri dünya kadar yer dolaştık.
• Şair sevgilisinin yüzünü aya benzetir. (ayın kendisine değil, görünüşüne)

» Kitap, gazete, mecmua, eser, kanun, tüzük, yönetmelik, yönerge, genelge isimleri büyük harfle başlar. Bunlara dahil olmayan kelimeler küçük harfle başlar:

Kitaplıklar

• Sabah (gazetesi), Milliyet (gazetesi); Varlık (dergisi); Türk Dili (dergisi); Yaprak Dökümü; Resimli Türk Edebiyatı Tarihi, Türk Ansiklopedisi; Halı Dokuyan Kızlar (tablosu), Düşünen Adam (heykeli), Medenî Kanun, Borçlar Hukuku…

» Hayvanlara takılan özel isimler:

• Düldül, Sarıkız, Fino, Tekir, Karabaş, Yumoş, Minnoş…

» Yer ve millet adlarıyla kurulan birleşik kelimelerdeki özel adlar büyük harfle başlar.

• Antep fıstığı, Brüksel lâhanası, Hindistan cevizi, İngiliz anahtarı, Maraş dondurması, Van kedisi…

» Yazı başlıkları, konu adları büyük harfle başlar:

• İmlâ Kuralları, Dil Bilgisinin Bölümleri, 19. Yüzyılda Türk Edebiyatının Seyri…

» Gazete ve dergiler konu başlıklarında sadece ilk kelimeyi büyük harfle başlatırlar:

• Kamyon eve girdi, Büyük seçim yarın…

» Kitap, gazete, dergi isimleriyle konu başlıklarındaki “ile, ve, de, ya da, ki” bağlaçlarıyla soru ekinin küçük yazılması gerekir:

Kitaplıklar

• Başarmak ve Kazanmak, Türk Dili ve Edebiyatı, Karga ile Tilki, Ya Devlet Başa ya Kuzgun Leşe, Ben de Yazdım…

» Kitap, gazete, dergi isimleri ve konu başlıkları -dikkat çekmek için- bütünüyle büyük harfle yazılabilir. Bu durumda aralardaki “ile, ve, de, ya da, ki” bağlaçlarıyla soru ekinin küçük yazılması gerekir:

• Başarmak ve Kazanmak, Türk dili ve edebiyatı, karga ile tilki…

(Başka bir bilgi: Yazı başlıkları tamamen büyük harfle yazılmışsa, bağlaçlar da tamamen büyük harfle yazılır. Başlıkların sadece baş harfleri büyük yazılmışsa, bağlaçlar küçük harfle başlar.)

» Mektuplarda ve resmî yazılarda hitapların ilk kelimeleri büyük harfle başlar:

Kitaplıklar

• Aziz kardeşim, Canın anneciğim, Sevgili kardeşim Hakan…

» Ay ve gün adları, belirli bir tarih belirttiğinde büyük; bunun dışında küçük harfle başlar:

• Bu yıl 2 Eylül’de döneceğiz.
• 15 Kasım 1999 Pazartesi günü konferans yapılacak.
• Bu yıl temmuz sıcaklarında kavrulduk.
• Bu sokakta salı günleri pazar kurulur.

» Tabela, levha ve levha niteliğindeki yazılarda geçen kelimeler büyük harfle başlar:

• Giriş, Çıkış, Müdür, Müdüriyet, Vezne, Başkan, Doktor, Danışma …
• Otobüs Durağı, Şehirler Arası Telefon …
• 2. Kat, 5. Sınıf, 3. Blok, A Blok …

» Kurultay, sempozyum, panel vb toplantıları bildiren özel adlar büyük harfle başlar:

• Manas Bilgi Şöleni, Uluslar Arası Türk Dili Kurultayı…

» Ulusal, resmî ve dinî bayramlarla anma ve kutlama günlerinin adları büyük harfle başlar:

• Cumhuriyet Bayramı, Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı, 19 Mayıs Atatürk’ü Anma Gençlik ve Spor Bayramı, Ramazan Bayramı, Kurban Bayramı, Nevruz Bayramı, Miraç Kandili;
• Anneler Günü, Öğretmenler Günü, Dünya Tiyatro Günü, 14 Mart Tıp Bayramı, Hıdırellez vb.

» Çağ, dönem ve tarihî olay adları büyük harfle başlar:

• Cilâlı Taş Devri, İlk Çağ, Millî Mücadele, Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı…

» Özel isimlerden türetilen isim, sıfat ve fiiller büyük harfle başlar ve ekleri de kesme işareti ile ayrılmaz. Bu özel isimler türetilen kelimenin içinde kalıyorsa büyük harfle başlamaz:

• Türkleşmek, İslâmlaşmak, Türkolog, Darvinci, Sivaslı, Ankaralı, Türkçecilik, Avrupalı…
  Panislâmizm, Panturanizm, Pantürkizm…

“Özel isim kendi anlamı dışında yeni bir anlam kazanmışsa küçük harfle başlar. Müzik terimleri için de bu geçerlidir:

• acem, acemi, hicaz, nihavent, amper, jul, allahlık, donkişotluk…
• acembuselik, acemaşiran, bayatî, hicazkâr, türkü, varsağı…

2. KISALTMALARIN YAZIMI

Kısaltma; bir kelime, terim veya özel adın içerdiği harflerden biri veya birkaçı ile daha kısa olarak ifade edilmesi ve sembolleştirilmesidir. Yapılan kısaltmaların benimsenmesi, yaygınlaşması ve herkes tarafından anlaşılması gerekir.

• AA, AB, ABD, age., AGİK, AIDS, aids, AKM, Alb., Alm., anat., AOÇ, AP, APS, Apt., Ar., Ar. Gör., ark., Asb., ASELSAN, Asist., ASKİ, AŞTİ, AT, Atğm., ATO, AÜ, AÜ, AÜ, Av., B (batı), B. (bay), bağ., BAĞ-KUR, BBC, BCG, BDT, bk. (bakınız), BM, Bn. (bayan), BOTAŞ, Bşk., C. (cilt), DGM, dm, EKG, ed. (edebiyat), FIFA, Fr., g, GAP, gr, HABITAT, Hz., İETT, KBB, km, l, m, Mah., MKE, No. veya Nu., öl., sn (saniye), TIR, TL, yy., zool.

» Kurum, kuruluş, müessese, makam, üniversite adlarının kısaltmalarında bütün harfler büyüktür. Harfler arasına nokta koymaya gerek yoktur.

• TRT, TBMM, İTÜ, DSİ, TDK, TTK, MEB, AÜ DTCF, DAÜ, D, B, K, G, KB, GB, KD, GD (son sekizi yön adı)

Bu kısaltmalardan sonra gelen çekim ekleri kesme ile ayrılır. Ekler kısaltmanın son harfin okunuşuna göre belirlenir; kelimenin uzun şeklinin okunuşuna göre değil:

• MEB’e, TBMM’nin, DTCD’ne değil DTCF’ye, İTÜ’nden değil İTÜ’den, TDK’nin

» Bazı kısaltmalar da kelime gibi oluşturulmuştur.

• ASELSAN, BOTAŞ, İLESAM, SEKA, TÖMER, TEDAŞ

» Kısaltması büyük harflerle yapıldığı hâlde bir kelime gibi okunan bu kısaltmalara getirilen eklerde kısaltmanın okunuşu esas alınır:

• ASELSAN’da, BOTAŞ’a, İLESAM’ın, SEKA’nın, TÖMER’den, TEDAŞ’ta, NATO’dan

UYARI: “Numara” kelimesinin kısaltması da kelime gibi okunduğundan getirilecek olan ek okunuşa göre getirilecektir: No.lu, No.suz

» Nokta kullanılan kısaltmalar da vardır. Bunlardan sonra getirilen ekler kesmeyle ayrılmaz:

• K.K.K., M.Ö., M.S., P.K., T.C.

» Özel isim veya unvan olan bir kelime birkaç harfle kısaltılıyorsa yalnız ilk harf büyük yazılır.

• Prof., İst., Doç., Dr., Av., Alb., Gen.
• Alm. (Almanca), İng., Kocatepe Mah., Güniz Sok.

Bu kısaltmalara ek getirilirken kelimenin uzun şeklinin okunuşu esas alınır; ekler kesmeyle ayrılmaz:

• İst.da, Alm.yı, İng.ye

» Özel isim olmayan kelimelerin kısaltması küçük harfle başlar.

• C. (cilt), s. (sayfa), bkz.(bakınız), vb. (ve benzeri), vs. (ve saire), is. (isim), sf. (sıfat), hz. (hazırlayan), çev. (çeviren), ed. (edebiyat), fiz. (fizik), kim. (kimya)

Bu kısaltmalara ek getirilirken kelimenin uzun şeklinin okunuşu esas alınır; ekler kesmeyle ayrılmaz:

• vb.leri, vs.den, is.ler, sf.lar, hz.da, çev.e, ed.ı, fiz.le, kim.da

» Elementlerin ve ölçülerin kısaltmalarında nokta kullanılmaz:

• C, Ca, Fe, m, mm, cm, km, g, kg, l, mg …

Bu kısaltmalara ek getirilirken kelimenin uzun şeklinin okunuşu esas alınır; ekler nokta kullanılmadığı için kesmeyle ayrılır:

• m’ye, mm’de, cm’yi, km’ye, g’dan, kg’dan, l’de, mg’ı

» Sert sessizle biten kısaltmalara ünlüyle başlayan ek getirildiğinde okunuşta sondaki sert ünsüz yumuşamaz:

• AGİK’in (agiğin değil agikin), TÜBİTAK’a (tübitağa değil tübitaka)

Ancak “birlik” kelimesiyle kurulan kısaltmalarda yumuşama görülür:

• ÇUKOBİRLİK’e (çukobirliğe)

3. EK-FİİLİN YAZIMI

Ek-fiil isimlerin yüklem olmasını sağlayan ektir.

a. Ek-fiil (imek fiili) eklendiği kelimeye bitişik de yazılabilir ondan ayrı da… Ama genellikle bitiştirilir. Ayrı yazıldığı zaman ünlü uyumlarına uyup uymadığına bakılmaz. Bitişik yazılan ek-fiil “büyük ve küçük ünlü uyumu” kurallarına uyar.

1. Sessiz harfle biten kelimeye bitiştiriliyorsa, başındaki “i” düşer:

• rahatsız idim ⇒ rahatsızdım,
• çocuk ise ⇒ çocuksa,
• Serkan imiş ⇒ Serkan’mış,
• koşar iken ⇒ koşarken
• Suçlanan ben imişim ⇒ benmişim
• Biz imişiz ⇒ bizmişiz
• Meğer sen ne çalışkan imişsin ⇒ çalışkanmışsın
• Çalışkan imişsiniz ⇒ çalışkanmışsınız
• Adam yirmi yıldır evine hasret imiş ⇒ hasretmiş

2. Sesli harfle biten kelimeye bitiştiriliyorsa, başındaki “i” düşer ve yerine “y” kaynaştırma harfi gelir:

• Bir güzelin hayranı i-di-m ⇒ hayranıydım, hayranı idik ⇒ hayranıydık
• Zeki idi ⇒ zekiydi
• Ali imiş ⇒ Ali’ymiş,
• Hasta ise ⇒ hastaysa,
• Nöbetçi iken ⇒ nöbetçiyken,
• Merhametli imişler ⇒ merhametliymişler
• Merhametliler imiş ⇒ merhametlilermiş

3. Fiillere getirildiğinde onların birleşik zamanlı çekimlerini yapmayı sağlayan ek-fiil bitişik de ayrı da yazılabilir:

• çalışmış i-di-k ⇒ çalışmış idik ⇒ çalışmıştık
• okuyor i-se ⇒ okuyor ise ⇒ okuyorsa
• okuyor i-miş-ler/okuyorlar imiş ⇒ okuyorlarmış

4. “ile” EDATININ, “ile” BAĞLACININ YAZIMI

• “ile“, edat ve bağlaç olarak kullanılır.
• Yazılışları bakımından aralarında fark yoktur.

» “ile”, kendinden önceki kelimeye bitişik de yazılabilir, ondan ayrı da…

Bitişik yazılan “ile” kelimesi “büyük ve küçük ünlü uyumu” kurallarına uyar. Ayrı yazıldığında ünlü uyum kuralları aranmaz:

• arabası ile ⇒ arabasıyla,
• konu ile ⇒ konuyla,
• annem ile babam ⇒ annemle babam

» Ünlüyle biten kelimelere bitiştirildiğinde, baştaki “i” ünlüsü düşer ve yerine “y” kaynaştırma harfi gelir:

• Bora ile ⇒ Bora’yla,
• sopa ile ⇒ sopayla,
• dava ile ⇒ davayla,
• arkadaşı ile ⇒ arkadaşıyla,
• dolayısı ile ⇒ dolayısıyla…

» Ünsüzle biten kelimelere bitiştirildiğinde, sadece baştaki “i” ünlüsü düşer, büyük ünlü uyumuna göre “la” veya “le” şeklinde kullanılır.

• Murat ile ⇒ Murat’la,
• cam ile ⇒ camla,
• deve ile ⇒ deveyle…

5. “mi” SORU EKİNİN YAZIMI

Hem isimlere hem de fiillere getirilen bir çekim ekidir.

“-mİ”, kendinden önceki kelimden her zaman ayrı (bir kelime gibi) yazılır:

• Gelecek miydin? (fiile)
• Sen misin? (isme)
• Geldi mi?, okuyor mu?, onlar mı?, özgün mü?…
• Sen burada mısın?
• Bizi duyuyor musunuz?
• İzmir mi yoksa İstanbul mu daha güzel?
• Ağlasam sesimi duyar mısınız mısralarımda?

» Eklendiği kelimenin son sesine, dolayısıyla büyük ve küçük sesli uyumu kurallarına uyar:

• Salı mı?
• Sen mi?
• O mu?
• Ölü mü?

» Soru ekinden sonra gelen ekler kendisine bitişik yazılır.

• Seni çağıran bu çocuk muydu?

» Soru anlamı vermediği zamanlarda da ayrı yazılır.

• Yağmur yağdı mı dışarı çıkmak isterim.
• Güzel mi güzel bir evi var.

6. “dE” BAĞLACININ VE”-dE” HÂL EKİNİN YAZIMI

“de” bağlacı ve “-de” eki birbirinden kolayca ayırt edilebilir. Aşağıda, dikkat edilmesi gereken noktalar da verilmiştir.

a. “dE” Bağlacı

Her zaman kendinden önceki ve sonraki kelimelerden ayrı ve “de, da” şeklinde yazılır; bitiştirilmez, “te, ta” şeklinde yazılmaz.

“ya” ile birlikte kullanıldığında “da” ayrı yazılır: “ya da” İsimlerden sonra da kullanılabilir, fiillerden sonra da.

Kelimenin son hecesine kalınlık-incelik bakımından uyar. Ama ünsüz uyumuna bağlı değildir, yani -te, -ta şekilleri yoktur.

• Gölgende ban da bana da yer ver.
• Ateşten kızaran bir gül arar da
  Gezer bağdan bağa çoban çeşmesi.
• Bu soruyu Ali de mi bildi?
• Sorsan da söylemem.
• Çalış da çalış…
• Büyüyecek de bana bakacak.
• Çalışıp da kazanacaksın.
• Alacak ya da almayacak.

b. “-dE” Hâl Eki

• İsim çekim eklerindendir.
• İsmin bulunma hâlini yapan hâl ekidir.
• Yer ve zaman bildirir.
• Sesli uyumlarına uyar.
• “dE” bağlacının yalnız “de”, “da” biçimleri varken; “-dE” hâl ekinin “-de”, “-da”, “-te”, “-ta” biçimleri vardır. Bunun sebebi ekin bitişik yazılıyor olmasıdır.
• Yapım eki olarak da kullanılabilir:

Örnekler:

• Eski İstanbul’da ne güzel günler yaşanmış.
• Saat yedide mi gelecekmiş?
• Her şey yerli yerinde.
• Suyu bir yudumda içti.
• Siz ayakta kaldınız.
• Çamaşırları elde yıkıyormuş.
• Yılda yirmi gün izni var.
• Yüzde yetmiş başarı vardı.
• Ayda yılda bir uğrar oldu.
• Elde avuçta ne varsa bitti.
• Parmak kalınlığında yaprakları var.
• Peyami Safa’nın “Sözde Kızlar”ını okudun mu?