DIŞ KUVVETLER
Tanım
Dış kuvvetler, yer kabuğunu aşındıran, taşıyan ve biriktiren kuvvetlerdir.Kaynağını Güneş enerjisinden alır.
Yani iç kuvvetler (dağ oluşumu, volkanizma, depremler vb.) yerkabuğunu oluştururken,
dış kuvvetler bu şekilleri aşındırır ve düzleştirmeye çalışır.
Dış Kuvvetlerin Genel Özellikleri
- Kaynağı Güneş enerjisi ve yerçekimidir.
- Amaçları: Yeryüzünü aşındırmak, taşımak ve biriktirmek.
- İç kuvvetlerle zıt yönde çalışırlar.
- Etkileri sürekli ama yavaş gerçekleşir.
1. Akarsuların Etkisi
Aşındırma Şekilleri
- Vadi (Kanyon): Akarsuların yatağını derine aşındırmasıyla oluşur.
→ Örnek: Köprülü Kanyon (Antalya) - Peri Bacaları: Volkanik arazide farklı dirençteki kayaların aşınmasıyla oluşur.
→ Örnek: Kapadokya - Dev Kazanı: Şelale altında dönen suların oyduğu çukurlardır.
- Kırgıbayır (Badlands): Bitki örtüsüz, kolay aşınan yamaçlarda oluşur.
Birikim Şekilleri
- Irmak Deltası: Akarsuların denize döküldüğü yerde biriktirme yapmasıyla oluşur.
→ Örnek: Çukurova, Bafra, Çarşamba - Taraça (Seki): Akarsuların eski yataklarında oluşturduğu basamaklı yüzeylerdir.
- Biriktirme konisi / yelpazesi: Dağ eteğinde eğimin azaldığı yerde oluşur.
2. Rüzgarların Etkisi (Eolian Kuvvetler)
Aşındırma Şekilleri
- Şahit kaya: Dirençli kayalar çevresine göre az aşındığı için yüksekte kalır.
- Mantar kaya: Rüzgarın alt kısımları daha fazla aşındırmasıyla oluşur.
Birikim Şekilleri
- Kumullar: Rüzgarın taşıdığı kumların bir yerde birikmesiyle oluşur.
- Lös: Rüzgarın taşıdığı ince tozların birikmesiyle meydana gelir.
3. Buzulların Etkisi
Aşındırma Şekilleri
- Sirk (Buzul çanağı): Dağ yamacında buzulun aşındırdığı çanak.
- Hörgüç kaya: Buzulun geçtiği yerde aşındırdığı ve parlatılmış kaya kütlesi.
- U şeklinde vadi: Buzul vadileridir.
Birikim Şekilleri
- Moren: Buzulların taşıyıp eridikten sonra biriktirdiği malzeme.
- Sander: Buzul sularının taşıdığı malzemenin biriktirdiği geniş alan.
4. Dalga ve Akıntıların Etkisi (Denizel Kuvvetler)
Aşındırma Şekilleri
- Falez (Yalıyar): Dalgaların kıyıyı oyarak oluşturduğu dik yamaçlar.
- Mağara, kemer, sütun: Falezlerin dalgalarca aşındırılmasıyla oluşur.
Birikim Şekilleri
- Kıyı oku: Akıntıların taşıdığı kumların koy önlerinde birikmesiyle oluşur.
- Lagün (Deniz kulağı): Kıyı okunun bir koyu denizden ayırmasıyla oluşur.
- Tombolo (Kıyı kordonu): Bir adayı karaya bağlayan kum birikintisi.
→ Örnek: Kapıdağ Yarımadası (Erdek)
5. Yeraltı Sularının Etkisi (Karstik Şekiller)
Sadece kireçtaşı (kalker), jips, kaya tuzu, tebeşir gibi suda çözünebilen kayaçlarda görülür.
Aşındırma Şekilleri
- Dolin: Küçük çukurlar
- Uvala: Dolinlerin birleşmesiyle oluşur.
- Polye: En büyük karstik çukurlardır.
- Mağara ve galeri: Yeraltında suların aşındırmasıyla oluşur.
Birikim Şekilleri
- Sarkıt: Tavandan sarkan birikintiler.
- Dikit: Zeminden yukarı doğru oluşan birikintiler.
- Sütun: Sarkıt ve dikitin birleşmesiyle oluşur.
Özetle:
| Dış Kuvvet | Kaynağı | Aşındırma Şekli | Biriktirme Şekli |
|---|---|---|---|
| Akarsular | Güneş | Vadi, Kanyon | Delta, Taraça |
| Rüzgarlar | Güneş | Mantar Kaya | Kumul |
| Buzullar | Güneş | U Vadi, Sirk | Moren |
| Dalgalar | Güneş | Falez | Kıyı oku, Tombolo |
| Yeraltı Suları | Güneş | Dolin, Uvala | Sarkıt, Dikit |