Fiilden türetilen, olumsuzu yapılabilen, isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil görevlerinde kullanılabilen sözcüklere fiilimsi (eylemsi) denir.
Örnekler
gidince → “git-” fiilinden türemiş bir fiilimsidir.
aklınca → “akıl” sözcüğü isim olduğu içim fiilimsi değildir.
Kip ve kişi eki alarak çekimlenemezler. (Çekimlenirse fiil olur.)
Kip ve kişi eki alarak çekimlenemediğine göre fiilimsidir.
Kip ve kişi eki alarak çekimlendiğine göre fiildir.
Örnekler
Olumsuzluk eklerini alabilirler.
Anlamamak, susmayarak vb.
Cümlenin başında, ortasında ya da sonunda bulunabilir.
Örnekler
Gülmek bulaşıcıdır.
Oturup dinlendikçe toparlanıyordu.
Tek kusuru aceleci olmasıdır.
Fiilimsiler, cümlenin sonunda olmadıklarında yarım yargı bildirir ve yan cümle oluştururlar.
Örnekler
Cümlede isim, sıfat ve zarf görevinde kullanılırlar.
Örnekler
Girmek yasaktır.
İsim
Gelen konuklar iyi ağırlandı.
Sıfat
Giderken hepimizle vedalaştı.
Zarf
İsim çekim eklerini alabilirler.
Örnekler
Konuşmalar → Çokluk eki almış.
Konuşması → Tamlama eki almış.
Konuşmaktan → Hâl eki almış.
Uyarı
Tüm fiilimsi ekleri yapım ekidir. Fiilimsi eki alan sözcük de türemiş sözcüktür.
İsim-fiil ekleri, “ma y ış mak” formülü ile ezberlenebilir.
Örnekler
Yüzmek tüm kasları çalıştırır.
Okuma yazması yokmuş.
Gelişiyle gidişi bir oldu.
Uyarı
Olumsuzluk eki olan -ma/-me ile isim-fiil eki olan -ma/-me birbirine karıştırılmamalıdır.
Neden beni beklemedin? → Bekleme sözcüğündeki -me, olumsuzluk ekidir.
Beklemene sevindim. → Beklemene sözcüğündeki -me, isim-fiil ekidir.
İsim-fiil ekiyle oluşturulan bazı fiilimsiler sıfat görevinde kullanılabilir.
Yapma çiçek
Süzme yoğurt
Bu sözcükler isim-fiil eki almalarında rağmen sıfat görevinde kullanılmıştır.
Bazı sözcükler, isim-fiil eki aldığı halde hareket anlamını yitirerek kalıcı isim olabilir. Kalıcı isimler, olumsuzluk eklerini alamazlar.
Binanın girişi yan taraftadır.
Kalıcı isim
Günlük iki ekmek alıyoruz.
Kalıcı isim
Danışmadaki görevli bize yardımcı oldu.
Kalıcı isim
Kaymak ile bal kahvaltıda iyi gider.
Kalıcı isim
Örnekler
Şu gelen çocuk benim kardeşim.
Eli öpülesi annelerimizin değerini bilelim.
Kendisini bulunmaz Hint kumaşı sanıyor.
Hepimizin benzer hataları vardır.
Gidilmedik yer bırakmadık bu yaz.
Okunacak kitaplarım var daha.
Bu iş için biçilmiş kaftandır o.
Sıfat-fiil ekleri, “anası mezar dikecekmiş” formülü ile ezberlenebilir.
Uyarı
Bazı sözcükler, sıfat-fiil ekleri aldığı halde hareket anlamını yitirerek kalıcı isim olabilir. Kalıcı isimler, olumsuzluk eklerini alamazlar.
Gelecek de bir gün gelecek.
Kalıcı isim
Geçmişten ders almayanlar geleceğe güvenle bakamaz.
Kalıcı isim
Devrik cümle kalıpları, sıfat-fiillerde yanıltıcı olabilir. Hata yapmamak için cümleyi kurallı hâle getirebilirsiniz.
Kırılmış bardaklar kolideki. → İlk bakışta “kırılmış” sözcüğü sıfat fiil gibi gözükse de aslında çekimli bir fiildir.
“-mez, -ar, -dik, -ecek, -miş” sıfat fiil eklerini kip ve kişi ekleri ile karıştırmamak gerekir. Bu eklerden birini alan sözcük cümlede sıfat görevindeyse sıfat fiildir.
Giyecek kıyafetim kalmamış hiç.
Sıfat-fiil
Burada tanıdık yüzler görmek mutluluk verici.
Sıfat-fiil
Bugün kırmızı elbisesini giyecek.
Çekimli fiil
Geç de olsa birbirimizi tanıdık.
Çekimli fiil
Sıfat-fiiller cümle içinde genel olarak isimle birlikte kullanılır. Ancak bazı durumlarda bu isim düşerek sıfat-fiil adlaşır.
Törende görev alacak öğrenciler belli oldu.
Sıfat-fiil İsim
Törende görev alacaklar belli oldu.
Adlaşmış sıfat-fiil
Duyduğum sözlere inanamadım.
Sıfat-fiil İsim
Duyduklarıma inanamadım.
Adlaşmış sıfat-fiil
Örnekler
Çocuk yatar yatmaz uyudu.
Gide gele yolu da öğrendik.
Biraz dinlenip çalışmaya devam ettik.
Bağırarak yanımıza gelince biz de korktuk.
Uyarı
“diye, kala, geçe” sözcüklerindeki -a/-e zarf-fiildir.
Geçmişin yanlışlarını düzeltmeye kararlıyız, diye konuştu.
Ona on kala gelirim.
Tren, sekizi beş geçe kalkacak.
Zarf-fiiller, cümleye farklı anlamlar katabilir.
Koşarak yanımıza geldi. → Durum anlamı
Çalıştıkça kazanacaksın. → Koşul anlamı
Evden çıkarken bana haber ver. → Zaman anlamı
Fiilimsilerin Özellikleri
Fiil kök ya da gövdelerinden türerler.Örnekler
gidince → “git-” fiilinden türemiş bir fiilimsidir.
aklınca → “akıl” sözcüğü isim olduğu içim fiilimsi değildir.
Kip ve kişi eki alarak çekimlenemezler. (Çekimlenirse fiil olur.)
Kip ve kişi eki alarak çekimlenemediğine göre fiilimsidir.
| Tekil | Çoğul | |||
| 1. Kişi | (ben) | gelip | (biz) | gelip |
| 2. Kişi | (sen) | gelip | (siz) | gelip |
| 3. Kişi | (o) | gelip | (onlar) | gelip |
Kip ve kişi eki alarak çekimlendiğine göre fiildir.
| Tekil | Çoğul | ||
| 1. Kişi | (ben) | geldim | geldik |
| 2. Kişi | (sen) | geldin | geldiniz |
| 3. Kişi | (o) | geldi | geldiler |
Örnekler
Olumsuzluk eklerini alabilirler.
Anlamamak, susmayarak vb.
Cümlenin başında, ortasında ya da sonunda bulunabilir.
Örnekler
Gülmek bulaşıcıdır.
Oturup dinlendikçe toparlanıyordu.
Tek kusuru aceleci olmasıdır.
Fiilimsiler, cümlenin sonunda olmadıklarında yarım yargı bildirir ve yan cümle oluştururlar.
Örnekler
| Beni görünce Yan cümle(Yarım yargı) | koşarak Yan cümle (Yarım yargı) | yanıma geldi. Temel cümle (Tam yargı) |
Cümlede isim, sıfat ve zarf görevinde kullanılırlar.
Örnekler
Girmek yasaktır.
İsim
Gelen konuklar iyi ağırlandı.
Sıfat
Giderken hepimizle vedalaştı.
Zarf
İsim çekim eklerini alabilirler.
Örnekler
Konuşmalar → Çokluk eki almış.
Konuşması → Tamlama eki almış.
Konuşmaktan → Hâl eki almış.
Uyarı
Tüm fiilimsi ekleri yapım ekidir. Fiilimsi eki alan sözcük de türemiş sözcüktür.
Fiilimsi (Eylemsi) Çeşitleri
1. İsim-Fiiller (Mastarlar)
İsim-Fiiller (Mastarlar): Fiil kök ya da gövdelerine “-ma, -mak, -ış” ekleri getirilerek yapılan fiilimsilere isim-fiil denir. İsim-fiiller, cümle içerisinde isim görevinde kullanılır.İsim-fiil ekleri, “ma y ış mak” formülü ile ezberlenebilir.
Örnekler
Yüzmek tüm kasları çalıştırır.
Okuma yazması yokmuş.
Gelişiyle gidişi bir oldu.
Uyarı
Olumsuzluk eki olan -ma/-me ile isim-fiil eki olan -ma/-me birbirine karıştırılmamalıdır.
Neden beni beklemedin? → Bekleme sözcüğündeki -me, olumsuzluk ekidir.
Beklemene sevindim. → Beklemene sözcüğündeki -me, isim-fiil ekidir.
İsim-fiil ekiyle oluşturulan bazı fiilimsiler sıfat görevinde kullanılabilir.
Yapma çiçek
Süzme yoğurt
Bu sözcükler isim-fiil eki almalarında rağmen sıfat görevinde kullanılmıştır.
Bazı sözcükler, isim-fiil eki aldığı halde hareket anlamını yitirerek kalıcı isim olabilir. Kalıcı isimler, olumsuzluk eklerini alamazlar.
Binanın girişi yan taraftadır.
Kalıcı isim
Günlük iki ekmek alıyoruz.
Kalıcı isim
Danışmadaki görevli bize yardımcı oldu.
Kalıcı isim
Kaymak ile bal kahvaltıda iyi gider.
Kalıcı isim
2. Sıfat-Fiiller (Ortaçlar)
Sıfat-Fiiller (Ortaçlar): Fiil kök ya da gövdelerine “-an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş” ekleri getirilerek yapılan fiilimsilere sıfat-fiil denir. Sıfat-fiiller, cümle içerisinde sıfat görevinde kullanılır.Örnekler
Şu gelen çocuk benim kardeşim.
Eli öpülesi annelerimizin değerini bilelim.
Kendisini bulunmaz Hint kumaşı sanıyor.
Hepimizin benzer hataları vardır.
Gidilmedik yer bırakmadık bu yaz.
Okunacak kitaplarım var daha.
Bu iş için biçilmiş kaftandır o.
Sıfat-fiil ekleri, “anası mezar dikecekmiş” formülü ile ezberlenebilir.
Uyarı
Bazı sözcükler, sıfat-fiil ekleri aldığı halde hareket anlamını yitirerek kalıcı isim olabilir. Kalıcı isimler, olumsuzluk eklerini alamazlar.
Gelecek de bir gün gelecek.
Kalıcı isim
Geçmişten ders almayanlar geleceğe güvenle bakamaz.
Kalıcı isim
Devrik cümle kalıpları, sıfat-fiillerde yanıltıcı olabilir. Hata yapmamak için cümleyi kurallı hâle getirebilirsiniz.
Kırılmış bardaklar kolideki. → İlk bakışta “kırılmış” sözcüğü sıfat fiil gibi gözükse de aslında çekimli bir fiildir.
“-mez, -ar, -dik, -ecek, -miş” sıfat fiil eklerini kip ve kişi ekleri ile karıştırmamak gerekir. Bu eklerden birini alan sözcük cümlede sıfat görevindeyse sıfat fiildir.
Giyecek kıyafetim kalmamış hiç.
Sıfat-fiil
Burada tanıdık yüzler görmek mutluluk verici.
Sıfat-fiil
Bugün kırmızı elbisesini giyecek.
Çekimli fiil
Geç de olsa birbirimizi tanıdık.
Çekimli fiil
Sıfat-fiiller cümle içinde genel olarak isimle birlikte kullanılır. Ancak bazı durumlarda bu isim düşerek sıfat-fiil adlaşır.
Törende görev alacak öğrenciler belli oldu.
Sıfat-fiil İsim
Törende görev alacaklar belli oldu.
Adlaşmış sıfat-fiil
Duyduğum sözlere inanamadım.
Sıfat-fiil İsim
Duyduklarıma inanamadım.
Adlaşmış sıfat-fiil
3. Zarf-Fiiller (Ulaçlar/Bağ-Fiiller)
Zarf-fiiller, fiil kök veya gövdelerine “-ken, -alı, -esiye, …-r …-maz, …-a …-a, -ip, -ince, -a, -arak, -madan, -maksızın, -diğinde, -dıkça, -casına” ve benzeri ekler getirilerek oluşturulur. Zarf-fiiller, cümle içerisinde zarf görevinde kullanılır.Örnekler
Çocuk yatar yatmaz uyudu.
Gide gele yolu da öğrendik.
Biraz dinlenip çalışmaya devam ettik.
Bağırarak yanımıza gelince biz de korktuk.
Uyarı
“diye, kala, geçe” sözcüklerindeki -a/-e zarf-fiildir.
Geçmişin yanlışlarını düzeltmeye kararlıyız, diye konuştu.
Ona on kala gelirim.
Tren, sekizi beş geçe kalkacak.
Zarf-fiiller, cümleye farklı anlamlar katabilir.
Koşarak yanımıza geldi. → Durum anlamı
Çalıştıkça kazanacaksın. → Koşul anlamı
Evden çıkarken bana haber ver. → Zaman anlamı